De Zondebok

2

Pasen is een periode van bezinning. Hieronder mijn Paasverhaal.

De zondebok

In ‘De Speld’, een satirische website, periodiek in de Volkskrant en eerder een vaste rubriek bij Pauw & Witteman, vind ik dit bericht:

“Afgelopen weekeinde is het laatste bekende exemplaar van de zondebok, de Capricus peccatum, overleden. Het uitsterven van de diersoort komt onverwacht. Hoewel al vele jaren internationaal jacht op het dier wordt gemaakt, zagen ook veel nieuwe exemplaren het levenslicht.
Met het uitsterven van de zondebok is ook het grote vingerwijzen begonnen. Want wie is er verantwoordelijk voor het verdwijnen van de diersoort?
Het Wereld Natuur Fonds noemt de moslims en Greenpeace wijst naar de bankiers, terwijl Natuurmonumenten het op Brussel houdt.
Het meest waarschijnlijke scenario is echter dat de zondebok zijn ondergang aan zichzelf te wijten heeft.”

Even opzoeken 

Het begrip ‘Zondebok’ vindt haar oorsprong in het Oude Testament, Leviticus 16. Het gaat over twee bokken. Het ene bokje is daadwerkelijk bestemd als offer, met het andere gebeurt iets merkwaardigs. De priester legt zijn handen op de kop en belaadt het aldus met de zonden van het volk. Vervolgens wordt deze ”zondebok” als offer de woestijn in gestuurd, een gewisse dood tegemoet.
Er zijn meer voorbeelden van bijbelse offers: Abraham offert Isaac, zijn zoon. Nou ja, bijna. Want op het laatste moment verschijnt er een Engel die de slachting verhindert en op een bok wijst, neem die maar.
En met Pasen gedenken we grootste zondebok aller tijden: de kruisiging van het lam Gods.

Nadoen

Het verschijnsel ‘zondebok’ is niet exclusief verbonden aan religie, je ziet het ook in het dagelijks leven. Op school, op kantoor, in het gezin betaalt de zondebok de prijs van de wraakzucht van de groep. Het is een oplossing die de groep of samenleving nodig heeft.’ De filosoof René Girard spreekt zelfs over een ‘zondebokmechanisme’.
Iets meer uitleg. Girard beschrijft het menselijk gedrag als ‘mimetisch’ van aard. Mime betekent nadoen, kopiëren. En dat is ook zo, alles wat we doen of verwachten, is gericht op anderen. Het begint met kopiëren, kinderen doen hun ouders na, de basis van onze opvoeding.
Er zijn verschillende vormen. Zo verloopt ‘mimetische begeerte’ via iets wat de ander heeft. Dat kennen we wel. Kinderen willen het speelgoed van het andere kind. Het gaat dan niet om het speelgoed, het gaat om het andere kind.

‘Begeerte’ in deze zin is niet slecht, want het is ook de economische prikkel die ten grondslag ligt aan onze welvaart. Dat kennen we wel, begeerte wordt opgewekt door reclame. Het willen hebben van de nieuwste merkkleding die ook die ander draagt, net zo’n mooie auto als de buren. 

Kan fout gaan

Naast begeerte, bestaan ook vormen van mimetische afwijzing. Als dan binnen een groep afwijzing ontstaat, is er grote kans dat iemand het pispaaltje wordt. Het maakt dan niet meer uit waarom. Verkeerde schoenen zijn dan al een reden voor pesterijen. De ‘rol’ van zondebok komt altijd toe aan de zwakkere in de groep.
Een dergelijke situatie kan volledig uit de hand lopen ingeval van sociale- of politieke polarisatie.
Want als de spanning wordt opgevoerd gaan frustratie en angst opspelen. Dan is niet meer een enkele persoon, maar een hele groep als ‘zondebok’ de oorzaak van alle problemen. De voorbeelden kennen we: de joden, tutsi’s, Armeniërs, zigeuners, onze eigentijdse Marokkanen en asielzoekers.
Handige bijkomstigheid is dat je niet zelf verantwoordelijk bent en dus ook niet schuldig. Fijn, je hoeft ook niet aan zelfreflectie te doen en er zijn geen lastige nuances.
Girard ziet hier een patroon. Het zondebokmechanisme werkt als een expansievat. Frustraties moeten ergens heen, de zondebok reduceert spanningen, de rust keert terug. Tijdelijk misschien.



Essentie
 van het christendom

Het valt niet te ontkennen dat er in de geschiedenis van het christendom minder fraaie zaken zijn geweest, de kritiek daarop is te begrijpen.
Maar dan vergeten we de essentie. De bijbel, het christendom, onze ‘westerse’ manier van samenleven heeft iets unieks, iets wat we niet tegenkomen bij andere godsdiensten en dat iets ‘vieren’ met pasen, namelijk de rehabilitatie van de zondebok, de vergeving van het slachtoffer.

Het begrip ‘vergeving’ heeft er toe bijgedragen dat de westerse samenleving niet star en rechtlijnig is. Het christendom wist zich aan te passen aan de inzichten van Copernicus, Galileo, Darwin en ging uiteindelijk akkoord met een scheiding tussen kerk en staat.
Dit ‘out of the box’ denken ligt ook besloten in de opzet en indeling van de bijbel. De bijbel is door mensen geschreven, niet door god of zelfs door god ingegeven, zoals bij de koran. Er is niet een enkel evangelie, nee, er zijn er zelfs vier! Er zijn dus meer interpretaties mogelijk. Deze openheid maakte de Verlichting mogelijk en leidde tot een omwenteling. De verlichting maakte de weg vrij voor nieuwe denkwijzen als het liberalisme, het socialisme en de democratie.
 
Dat is de essentie van het christendom, deze unieke erfenis moeten we koesteren!

Girard overleed op 4 november 2015. Zijn geboortejaar is 1923, best wel oud geworden dus. 

Opmerkelijk, zijn geboortedag is 25 december.
Dat is ook de geboortedag van de grootste zondebok aller tijden, dat gedenken we met kerst. 


Voor wat het waard is, Girard heeft zich op latere leeftijd bekeerd tot het katholieke geloof.

Terug naar de homepage 


Plaats je reactie direct hieronder: 

  • Meldt je aan met je eigen Facebook-, Twitter- of Google-account.
  • Je kunt je ook eenmalig aanmelden met je eigen e-mailadres.