Pasen is een periode van bezinning. Hoe zit het eigenlijk met de christelijke waarden in onze tijd? 

De zondebok

In ‘De Speld’, een satirische website, ook periodiek in de Volkskrant en eerder een vaste rubriek bij Pauw & Witteman, lees ik dit bericht:

“Afgelopen weekeinde is het laatste bekende exemplaar van de zondebok, de Capricus peccatum, overleden. Het uitsterven van de diersoort komt onverwacht. Hoewel al vele jaren internationaal jacht op het dier wordt gemaakt, zagen ook veel nieuwe exemplaren het levenslicht.
Met het uitsterven van de zondebok is ook het grote vingerwijzen begonnen. Want wie is er verantwoordelijk voor het verdwijnen van de diersoort?
Het Wereld Natuur Fonds noemt de moslims en Greenpeace wijst naar de bankiers, terwijl Natuurmonumenten het op Brussel houdt.
Het meest waarschijnlijke scenario is echter dat de zondebok zijn ondergang aan zichzelf te wijten heeft.”

Even opzoeken 

Het begrip ‘Zondebok’ vindt haar oorsprong in het Oude Testament, Leviticus 16. Het verhaal gaat over twee bokken. Het ene bokje wordt daadwerkelijk geofferd, met het andere gebeurt iets merkwaardigs. De priester legt zijn handen op de kop en belaadt het aldus met de zonden van het volk. Deze ‘zondebok’ wordt de woestijn in gestuurd, een gewisse dood tegemoet.
Een sprongetje naar het Nieuwe Testament. Met Pasen gedenken we grootste zondebok aller tijden: de kruisiging van het lam Gods.

Nadoen

Het aanduiding ‘zondebok’ is niet exclusief verbonden aan religie, het komt ook voor in het dagelijks leven. Op school, op kantoor, in het gezin betaalt de zondebok steeds de prijs van de wraakzucht van de groep. De filosoof René Girard spreekt zelfs over een ‘zondebokmechanisme’. Het is een oplossing die de groep of samenleving nodig heeft.’
Iets meer uitleg. Girard beschrijft het menselijk gedrag als ‘mimetisch’. Mime betekent nadoen. En dat is ook zo, alles wat we doen of verwachten, is gericht op anderen. Het begint met het kopiëren van gedrag, kinderen doen hun ouders na, het is de basis van onze opvoeding.
Girard heeft het over een zogenaamde ‘mimetische begeerte’. Hij bedoelt daarmee dat mensen iets willen hebben wat de ander heeft. Dat kennen we wel. Kinderen willen het speelgoed van het andere kind. Echter, het gaat dan niet zozeer om het speelgoed, het gaat om het andere kind.

‘Begeerte’ in deze zin is niet slecht, want het is de economische prikkel die ten grondslag ligt aan onze welvaart. Dat kennen we wel, begeerte wordt opgewekt door reclame. We willen allemaal wel de nieuwste merkkleding en net zo’n mooie auto als de buren. 

Kan fout gaan

Naast begeerte, zijn er diverse vormen van nadoen. Bijvoorbeeld de  ‘mimetische afwijzing’. Als dan binnen een groep afwijzing ontstaat, is er grote kans dat iemand het pispaaltje wordt. Het maakt dan niet meer uit waarom. Verkeerde schoenen zijn dan al een reden voor pesterijen. De ‘rol’ van zondebok komt altijd toe aan de zwakkere in de groep.
Een dergelijke situatie kan volledig uit de hand lopen ingeval van sociale- of politieke polarisatie.
Want als de spanning wordt opgevoerd gaan frustratie en angst opspelen. Dan is niet meer een enkele persoon, maar dan is een hele groep als ‘zondebok’ de oorzaak van alle problemen. De voorbeelden kennen we: de joden, Tutsi’s, Armeniërs, zigeuners, onze eigentijdse Marokkanen, Soros  en asielzoekers.
Handige bijkomstigheid van de zondebok is dat je zelf niet verantwoordelijk bent. En dus ook niet schuldig. Fijn,  zelfreflectie is niet nodig en er zijn geen lastige nuances.
Girard ziet hier een patroon. Het zondebokmechanisme werkt als een expansievat. Frustraties moeten ergens heen, de zondebok reduceert spanningen, de rust keert terug. Tijdelijk misschien.



Essentie
 van het christendom

Het valt niet te ontkennen dat er in de geschiedenis van het christendom minder fraaie zaken zijn geweest, de kritiek daarop is te begrijpen.
Maar dan vergeten we de essentie. De bijbel, het christendom, onze ‘westerse’ manier van samenleven heeft iets unieks, iets wat we niet tegenkomen bij andere godsdiensten. En dat iets ‘vieren’ met pasen, namelijk de rehabilitatie van de zondebok, de vergeving van het slachtoffer.

De bijbelse ‘vergeving’ heeft er toe bijgedragen dat de westerse samenleving niet star en rechtlijnig is. Het christendom wist zich voortdurend aan te passen aan de nieuwe inzichten van Copernicus, Galileo, Darwin en ging uiteindelijk akkoord met een scheiding tussen kerk en staat.

Dit ‘out of the box’ denken ligt ook besloten in de opzet en indeling van de bijbel. De bijbel is door mensen geschreven, niet door god, zelfs niet door god ingegeven. Dat ligt weer anders bij de koran.
Er is niet een enkel evangelie, nee, er zijn er zelfs vier! Er zijn dus meer interpretaties mogelijk. Deze openheid maakte de Verlichting mogelijk en leidde tot een omwenteling in ons deel van de wereld. De verlichting maakte de weg vrij voor nieuwe denkwijzen als het liberalisme, wetenschappen en democratie.
 

Dat is de essentie van het christendom, deze unieke erfenis moeten we koesteren!

Girard overleed op 4 november 2015. Zijn geboortejaar is 1923, best wel oud geworden dus. 

Opmerkelijk, zijn geboortedag is 25 december.
Dat is ook de geboortedag van de grootste zondebok aller tijden, dat gedenken we met kerst. 


Voor wat het waard is, Girard heeft zich op latere leeftijd bekeerd tot het katholieke geloof.

Terug naar de homepage 


Plaats je reactie direct hieronder: 

  • Meldt je aan met je eigen Facebook-, Twitter- of Google-account.
  • Je kunt je ook eenmalig aanmelden met je eigen e-mailadres.

 

Vind ik leuk:

%d bloggers liken dit: