Religie

In ‘De Evolutionaire Stempel’ wordt het verschijnsel ‘Religie’ uitvoerig behandeld, reden is de enorme impact op zowel het menselijk bestaan als voortbestaan. 
Hieronder staat een verkorte weergave van de paragraaf ‘Religie’ – onderdeel van Hoofdstuk 5. Geen letterlijke tekst dus, maar een samenvatting. 

Religie

Religie in de brede betekenis van het woord heeft betrekking op zingeving, troost, zaken die mensen een houvast geven. Ingeval van een godsdienst is sprake van een geloof in een god. 
Prima, maar richt de focus even niet op een ‘godsbegrip’ of het geloof daarin, parkeer dat maar even. Neem iets van afstand en kijk eens naar het historisch maatschappelijk belang: religie had een belangrijke, misschien wel doorslaggevende rol bij de vorming en het voortbestaan van samenlevingen. Zonder de inbreng van ‘religie’ hadden wij nooit met velen kunnen samenleven. Denk maar even mee. 

In een tijd zonder boekdrukkunst, zonder onderwijssysteem, zonder pasklaar ‘organisatieconcept’, voorzag religie in een systeem van sociale regelgeving. Acht van de Tien Geboden zijn pure leefregels. In tempels en kerken vindt een permanente socialisering van leefregels plaats, het voedt op tot een volgzame burger. De belofte van een hiernamaals, stond borg voor naleving. Het geloofselement was zogezegd de stok achter de deur. 

En er is een bijkomend voordeel. Door een gedeelde zingeving kunnen nu ook ‘onbekenden’ worden vertrouwd, dezelfde normen en waarden worden gedeeld. Dat betekent dat samenlevingen groter kunnen worden.
Bovendien is met religie de continuïteit van een samenleving beter gewaarborgd, het voortbestaan is niet langer afhankelijk van een wispelturig en sterfelijk leider. 

Dunbars’ Number  

Volgens de Britse wetenschapper Robin Dunbar kan een mens maximaal 150 betrouwbare contacten aan, de neocortex in de hersenen is gewoonweg te beperkt. Dat lijkt zeker niet onlogisch, de grootte van een groep jager/verzamelaars was sowieso beperkt door omgevingsfactoren. Hetzelfde geldt voor de in het wild levende dieren en vogels. Met andere woorden, het met velen samenleven, laat staan miljoenen, hoefde evolutionair niet te worden meegegeven.
Dat betekent overigens weer niet dat al die anderen gelijk maar vijanden zijn, maar wel dat het met velen samenleven, het gezamenlijk voortbestaan, geleerd moest worden, telkens opnieuw.
Dat klopt wel, het kenmerkt de menselijke geschiedenis na de Landbouw Revolutie, het is vallen en opstaan. 

De Verlichting

Vanaf de periode die wij nu de ‘Verlichting’ noemen, verliest de godsverklaring aan gezag. Wetenschap komt tot bloei en er ontstaan nieuw ideologieën. En als de boekdrukkunst zijn intrede doet, kunnen de Tien Geboden worden omgekat in seculiere wetten. Het religieus vertrouwen in de medemens gaat over in het klassieke liberale adagio ‘mijn vrijheid stopt waar die van jou begint’. Als iedereen dit onderschrijft, kan ook binnen een sociaal contract met velen worden samengeleefd. De parlementaire democratie kan ontstaan en als het goed gaat hoeven we niet meer zo nodig naar de kerk. 

Monotheïsme 

Voor de geschiedschrijving in ons deel van de wereld,  is het  ontstaan van monotheïstische godsdiensten doorslaggevend geweest. 
Ingeval polytheïsme, wordt de strijd tussen de diverse goden onderling uitgevochten, een gelovige maakt daar geen deel van uit. 
Bij het monotheïsme, godsdiensten met één enkele god, het jodendom, het christendom en de islam, is er daarentegen een geopolitieke issue. Voor de gelovigen/uitverkorenen wordt als voorportaal op het hiernamaals aanspraak gemaakt op een wereldlijk grondgebied. Dat kennen we wel, het Beloofde Land, het Heilige Roomse Rijk, het kalifaat. Hier wordt een gelovige wèl bij de strijd betrokken. In eerste instantie bij de verdediging, zeker bij de handhaving en soms ook bij de uitbreiding.
Samenlevingen met een monotheïstische religie blijken door wereldlijke aanspraken veelal krachtiger, machtiger en standvastiger. 

Geweld en vrede op aarde 

Het monotheïstische geo-politieke aspect heeft nogal wat geweld veroorzaakt, gelovigen zijn eerder bereid de strijd aan te gaan. En soms behoorlijk fanatiek, de Kruistochten, de Inquisitie, de 80-jarige oorlog, de zegening van het koloniale veroveringen en het eigentijdse islamitisch jihadisme. En soms behoorlijk star en streng in de leer ten aanzien van bijvoorbeeld homofilie, het houdt de boel bij elkaar. 

Maar bedenk, alle religies zijn in de geest vredelievend, ook de monotheïstische, dus ook de islam. Draai het om, als dat niet zo zou zijn, hadden mensen nooit met velen kunnen samenleven. 
Religie is de stok waarop geleund kan worden; het is voor sommigen ook de stok waarmee kan worden geslagen. 

Terug naar De Evolutionaire Stempel 

Terug naar de Homepage