Religie

Uit ‘De Evolutionaire Stempel’  –  Hoofdstuk 4.1. enkele elementen samengevat

Religie als voorwaarde voor het ontstaan van samenlevingen

Religie dan wel geloof, heeft betrekking op zingeving, troost, zaken die een houvast geven.
Maar in onze tijd van welvaart kunnen we ons een negatieve negatieve beoordeling permitteren, religie is een ballast, het discrimineert, er is misbruik, bij die andere godsdienst is er terrorisme.

Dit hoofdstuk toont een geheel andere invalshoek, namelijk de historisch- maatschappelijke betekenis. Een godsbegrip blijft daarbij buiten beschouwing, het vertroebelt het inzicht, want religie, in ons deel van de wereld, was een, misschien wel dè voorwaarde voor het ontstaan en voortbestaan van samenlevingen.

Dunbar’s Number

Een zijsprongetje. De mens als evolutionair product was oorspronkelijk niet uitgerust om met velen samen te leven. Althans, niet in de mate zoals wij dat nu kennen, samenleven moet hij nog leren. Volgens onderzoek van de Britse wetenschapper Robin Dunbar, kan een mens niet meer dan pakweg 150 betrouwbare contacten aan, de neocortex in de hersenen is gewoonweg te beperkt.
Stel dat Dunbar gelijk heeft, hoe konden dan überhaupt grotere samenlevingen ontstaan? Religie had hier een beslissende rol. In een tijd zonder zonder boekdrukkunst, zonder pasklaar ‘organisatieconcept’, voorzag religie in een systeem van sociale regelgeving. Acht van de Tien Geboden zijn puur sociale regels. De belofte van een hiernamaals, het element ‘geloof’, stond daarbij borg voor naleving. In tempels en kerken vindt een permanente socialisering plaats.
Mijn punt: door een gemeenschappelijke zingeving kunnen ook ‘onbekenden’ worden vertrouwd, kortom, samenlevingen kunnen groter worden. Met religie is de continuïteit van een samenleving beter gewaarborgd, het voortbestaan is niet langer afhankelijk van een sterfelijk leider, een gunstig neveneffect.

Corona en de Bijbel

Een stapje naar de actualiteit en een referentie naar Covid-19. Belangrijk onderdeel van religie zijn naast gedragsregels ook specifieke voedselvoorschriften, het houdt de geloofsgemeenschap gezond. Dat kennen we wel, kosher, halal, varkensvlees, rein, onrein. 
In Deuteronomium 14 wordt heel duidelijk beschreven wat wèl en wat nìet gegeten mag worden; dieren met gespleten hoeven,  vissen met vinnen en schubben, et cetera. Opmerkelijk ten aanzien van de vermoedelijke oorsprong van Corona, in  vers 18 worden ‘vleermuizen’ met name genoemd: afblijven.
 

De Verlichting

Vanaf de periode die wij nu de ‘Verlichting’ noemen, verliest de godsverklaring aan gezag. Het gaat nu om de rede, de menselijke ratio. Het religieuze vertrouwen in de medemens maakte plaats voor het klassieke liberale adagio ‘mijn vrijheid stopt waar die van jou begint’. Als iedereen dit binnen een sociaal contract onderschrijft, kan ook op geseculariseerde manier met velen worden samengeleefd. De tijd is rijp, de bijbelse Tien Geboden worden in wereldlijke wetten vastgelegd, de parlementaire democratie kan ontstaan. 

Monotheïsme en geweld

Nog iets, voor de geschiedschrijving is het verschil tussen polytheïstische en monotheïstische godsdiensten op merkelijk. Ingeval van ‘poly’, meerdere goden, wordt de strijd tussen de goden onderling uitgevochten. Een gelovige maakt hier geen deel van uit, de strijd is elders. Bij het monotheïsme, godsdiensten met één enkele god zoals het jodendom, het christendom en de islam, is er sprake van een geopolitieke issue. Want nu gaat het om een ‘uitverkoren’ volk op aarde. Er is dus aanspraak op een wereldlijk grondgebied als voorportaal voor een hiernamaals. Dat zijn het Beloofde Land, het Heilige Roomse Rijk en het kalifaat. Hier wordt een gelovige wèl bij de strijd betrokken. In eerste instantie bij de verdediging en soms ook bij de uitbreiding. Het blijkt dat samenlevingen met een monotheïstische religie door die wereldlijke aanspraken veelal krachtiger, machtiger en standvastiger zijn. Dat weten we wel. Gelovigen zijn eerder bereid de strijd aan te gaan.

Vrede op aarde

Nog een slotwoordje. Alle religies zijn in de geest vredelievend. Dat geldt ook voor de islam. Draai het om, als dat niet zo zou zijn, hadden mensen nooit kunnen samenleven. Religie is de stok waarop geleund kan worden; het is ook de stok waarmee kan worden geslagen.

Lees ook over Terrorisme in relatie tot religie

Terug naar de inhoudsopgave

Terug naar De Evolutionaire Stempel