Populisme

Uit: ‘De Evolutionaire Stempel’ – onderdeel van Hoofdstuk 7  

– Populisme

Een nieuw element in de politieke arena is het populisme*. Het zijn bewegingen gebaseerd op de ‘volkswil’, wat dat ook moge inhouden. Het is een wereldwijd fenomeen en het lijkt een direct gevolg van het neoliberalisme, niet iedereen profiteert van de welvaart. Ten aanzien van de kenmerken van de evolutionaire stempel, kun je zeggen dat door het wegvallen van ‘zekerheden’ de angst voor vreemden (en het vreemde) evenredig toeneemt en dat triggert weer een sensorische ‘vluchtreactie’ van het nog sluimerende zoogdierenbrein. Fysiek vluchten is in onze tijd niet meer aan de orde, het evolutionaire waarschuwen van soortgenoten is nog volop aanwezig, het wordt protesteren in de social media. 

Eric Hoffer** geeft in ‘De ware gelovige’ een aanvulling. Hij beschrijft daarin de aard van dergelijke massabewegingen en de manier waarop ze de menselijke geest vervormen. Meer mensen gaan denken dat hun leven of situatie eigenlijk beperkt of zelfs waardeloos is als gevolg van het feit dat de wereld onherstelbaar ‘corrupt’ is. Dit verschijnsel treedt meestal op bij grote en snelle sociale veranderingen, waarbij zekerheden wegvallen. De hoop wordt dan gevestigd op populistische beloftes van ‘het moet radicaal anders’. Aansluiting bij een dergelijke beweging is gewoonlijk uit eigenbelang, als er vooruitzicht is er op den duur voordeel uit te behalen. Het maakt dan niet uit of het gaat om een swastika, hamer en sikkel, een kruisbeeld, het vooruitzicht op 72 maagden of een complottheorie. Inhoud speelt geen rol, onvoldoende kennis gaat hand in hand met een halsstarrige ontevredenheid. Dat zie je terug op Twitter, lieden die de fascistische NSB links noemen omdat daar het woord ‘socialistisch’ in voorkomt. Hoffer constateert dat de aanhangers van dergelijke massabewegingen inwisselbaar zijn. Dit boek werd geschreven net na WO II. In het vooroorlogse Duitsland stonden communisten en nazi’s als vijanden recht tegenover elkaar, toch vond er een uitruil van sympathisanten plaats. Hetzelfde zie je ook in Nederland, de PVV en de SP zijn elkaars ideologische tegenpolen, desondanks is er een uitwisseling van aanhangers. 

Volgens Hoffer ontstaat er door kortzichtigheid van het ‘ware’ geloof een ingebeelde macht. Een ‘ware gelovige’ vindt ‘niet gelovigen’ zwak, dat zijn wegkijkers. Een ‘ware gelovige’ hoeft ook niet na te denken of te nuanceren in een zwart wit wereld en dat is wel zo gemakkelijk. Een opgehemeld glorieus protest rechtvaardigt alle middelen en daarbij gaat het niet meer om kennis of inhoud, argumentatie speelt nauwelijks een rol, het begrip ‘vrijheid’ wordt dan ook behoorlijk misbruikt. In het populisme verschuift het neoliberale vrijheidsadagium naar: ‘de ander bestaat nog wel, maar wordt uitgesloten’. Dat is terug te zien in het ‘minder minder’ en het afwijzen van asielzoekers en de islam. 

De leiders van massabewegingen zijn eigenlijk gefrustreerde intellectuelen. Zo op het oog en wat ik om me heen zie, klopt dat wel ongeveer. Voortbordurend op de gedachtegang van Girard***, vereenzelvigen volgers zich met het groepsbelang via een ‘mimetische emotie’ met de ‘leider.’ Ook dat klopt, in gedachten zie ik filmpjes van een zelfvoldane Mussolini, het doet sterk denken aan Trump en Poetin. In Nederland? Van linkse politici heb ik nog geen naaktfoto op de rand van een zwembad gezien. 

In het populisme worden de kenmerken van de evolutionaire stempel zichtbaar, een ambivalentie ten aanzien van ongelijkheid, een plan- en normloosheid, een kortetermijnvisie, de angst voor vreemden. En het geheel wordt overgoten met het testosteron-sausje van de alfamannetjes, die treden en masse naar voren, zoals op die bewuste avond in Steenbergen met ‘daar moet een piemel in.’ 

De basis van het populisme is ontevredenheid over van alles en nog wat. Op zich misschien nog wel hanteerbaar, maar het kan een bedreiging worden voor de status quo als het via het zondebok-mechanisme overgaat in geweld. De ‘Staircase to Terrorism’ van Moghaddam Fathali50 laat zien hoe dat in zijn werk gaat. Als het testosteron gaat opspelen kan er van alles gebeuren. Zoals bij de noord Afrikanen op oudejaarsavond in Keulen, de voetbal hooligans in Rome, bij de bestorming van het Capitool in Washington D.C., bij de Islamitische Staat.

——-

Noten:

 
*Populisme. [Wikipedia] Het woord komt van het Latijnse ‘populus’, ‘volk.’ Van de 2e tot de 1e eeuw v.Chr. was er in Rome in de senaat een politieke fractie die zich populares noemde. Zij waren tegen de conservatieve senatoren, de optimates, de patriciërs en de nobele plebejers. De term kwam via Frankrijk in Nederland terecht. Populisten zeggen in naam van het volk te spreken. Het slaat op een politieke stijl, eerder dan op een ideologie. Het gaat uit van de ‘onderdrukking’ van de bevolking door een elite en streeft naar een samenleving waar het volk de staat beheert. Hierbij refereert het aan de economische en sociale status van de ‘gewone man.’ Enkele kenmerken:

  1. Het volk staat op een voetstuk en aan zijn wil wordt constant gerefereerd.
  2. De focus is op (vermeend) onrecht(en).
  3. Het populisme zet zich af tegen representatieve politiek. Er is afkeer van andersdenkenden, gevestigde partijen.
  4. Veelal zijn volgers niet politiek actief, maar worden gemobiliseerd door een charismatisch leider.
  5. Een beroep op eenheid, homogeniteit en vaderlandsliefde.

**Eric Hoffer (1898 – 1983) van Duitse afkomst, woonachtig in de USA. In 1951, kort na WO II schreef hij ‘The True Believer: Thoughts on the Nature of Mass Movements.’ Hoffer was bezorgd over de ontwikkeling van totalitaire regimes, met name die van Adolf Hitler en Joseph Stalin. Hoffer argumenteerde dat fanatiek extreme bewegingen onder voorspelbare omstandigheden kunnen ontstaan. Zelfvertrouwen, gepaard gaande met het gevoel van tevredenheid over het eigen leven, is van cruciaal belang voor een individueel psychologisch welzijn. Zijn uitgangspunt is het gebrek hieraan. Namelijk als steeds groter wordende aantallen mensen in toenemende mate geloven dat hun eigen leven eigenlijk waardeloos is en dat de omgeving, de wereld, onherstelbaar corrupt is. De enige hoop bestaat uit het toetreden tot een grotere groep die radicale veranderingen belooft.
Hoffer betoogde ook dat het verleggen van de aandacht naar de ‘buiten’-wereld een poging was om het gebrek aan betekenis in het eigen leven te compenseren.
Zijn boek gaat zowel over politieke als religieuze massabewegingen. In zijn optiek zijn de leiders van massabewegingen dikwijls gefrustreerde intellectuelen. Dat is zeker waar in het geval van Hitler en Stalin. Daarnaast merkt Hoffer op dat dergelijke massabewegingen in hoge mate inwisselbaar zijn: in het Duitsland van de 20/30’er jaren stonden Communisten en Nazi’s als vijanden recht tegenover elkaar, maar desondanks vond er een uitruil van sympathisanten plaats. Zijn verklaring is dat het in wezen gaat om gemarginaliseerde boze mensen. (Wikipedia)

***René Girard (1923-2015). Basisbegrip van diens theorie is de mimesis of het mimetisme, het nabootsen, het kopiëren van menselijk gedrag en verlangen. In tegenstelling tot instincten zijn menselijke verlangens ontstaan door een model dat onbewust nagebootst wordt. In zijn visie is de mens niet autonoom, dat hij uit zichzelf in staat is te begeren. Begeerte verloopt altijd via een ander, het snoepje van het andere kind, reclamemakers kennen dit fenomeen. Er is dus altijd sprake van een soort driehoeksrelatie: de persoon die verlangt, het object (het snoepje), de bemiddelaar (het andere kind), de reclame. Door het ontstaan en de ontwikkeling van het geheugen en de voortdurende nabootsing kan een samenleving ontstaan. Van Girard is ook het Zondebokmechanisme. Mimetisch gedrag kan leiden tot aanzienlijke spanningen. Om geweld binnen de perken te houden, was (soms) een schuldige, een zondebok nodig. Via een offer, in aanvang wellicht mensenoffers, dieren- of bloemenoffer, werd de vrede in de groep hersteld. Girard koppelde deze visie aan het succes van het christendom, Jezus was hier het offer. In het christendom zie je een vergoddelijking van het zondebokprincipe. Christus wordt geofferd als het onschuldige lam. Is na het offer de kwestie geklaard, dan kan de rust weerkeren. Maar niet hier en daarin is de bijbel, het christendom uniek. Er wordt een (on)schuldige aangewezen en geofferd, maar deze wordt ook gerehabiliteerd. Een dergelijke boetedoening komt in geen enkele andere religie voor. Dit geeft een andere kijk op de rol van het christendom. (Bron Wikipedia).

Terug naar:

De Evolutionaire Stempel

Homepage