De Sluier van Onwetendheid

Uit INZICHT Hoofdstuk 15.

De sluier van onwetendheid

Voor maatschappelijke besluitvormingsprocessen is het gedachtenexperiment de ‘veil of ignorance’ een uitstekend hulpmiddel. John Rawls wordt beschouwd als een van de invloedrijkste politieke filosofen. In zijn boek ‘A Theory of Justice’ (1971) stelt hij dat ieder mens vanuit zijn eigen positie een voor hemzelf zo gunstig mogelijke keuze zal maken. Het hemd is immers nader dan de rok. Rawls stelt de vraag: welke beslissing zou voor ons allemaal, de samenleving, het beste zijn? Met andere woorden, op welke wijze kun je de voordelen en de nadelen in de samenleving het best verdelen?

John Rawls komt met een denkmodel: beleidsmakers zouden een keuze moeten maken van achter een zogenaamde ‘veil of ignorance’, een sluier van onwetendheid. Degene die een beslissing neemt, weet dan niet wat zijn eigen positie is en wordt gedwongen uit te gaan van alle mogelijke belanghebbenden. Doel is het uitschakelen van een eigen voordeel en een gedwongen verplaatsing in het belang van de ander. Die ander kan zijn man, vrouw, rijk, arm, blank, zwart, jong, oud, gehandicapt, zwerver, allochtoon, vluchteling, homofiel, opgeleid, et cetera.

Het doet enigszins denken aan de Bijbel: ‘doe een ander niet aan wat je niet wilt dat jou wordt aangedaan’. Een soortgelijke moraal schuilt ook in de wereldse Categorische Imperatief van Immanuel Kant, Duits filosoof en vooral bekend vanwege diens godsontkenning. Iemand moet door nood gedwongen geld lenen, maar hij weet dat hij nooit kan terugbetalen, hij belooft dit wel te doen, hij krijgt de lening. Stel dat iedereen een dergelijke egoïstische handelwijze zou hebben – beloven maar niet doen – dan zou in uiterste instantie samenleven niet mogelijk zijn, niemand is dan nog te vertrouwen. Kant verklaarde het gedrag met deze achterliggende gedachte: mensen handelen uiteindelijk op de manier waarvan men zou willen dat iedereen zo zou handelen. En dat heeft te maken met empathie, het zich verplaatsen in de ander en vooral het vertrouwen van de ander.

In het sluier-model blijkt dat de voorspelde uitkomst steeds een ‘maxi-mini’ is, namelijk het beste van de slechtst mogelijke uitkomst. Daar moeten we het dan maar mee doen.

Terug naar INZICHT