Burgerschap

Uit ‘De Evolutionaire Stempel’.
Het is de laatste paragraaf uit het laatste hoofdstuk 9.2 – volledig opgenomen. 

– Pleidooi voor burgerschap

De samenleving verandert razendsnel, vast werk wordt flexwerk, minder mensen zijn lid van verenigingen en vakbonden, kiezers hoppen tussen politieke partijen, één op de drie huwelijken strandt, kinderen met trauma’s en moeders zonder werk doen noodgedwongen een beroep op subsidies en uitkeringen, in 2016 deden deurwaarders ruim drie miljoen aanzeggingen, meer dan 1 miljoen keer werd er beslag gelegd, 28.000 keer werd water of elektriciteit afgesloten en 8.000 keer werd een huis ontruimd, schuldsanering herhuisvesting en psychische opvang komen ten laste van de belastingbetaler. Welkom in de vloeibare samenleving. 

Velen kunnen het tempo van de snelle veranderingen maar moeizaam bijbenen. Dat is goed te zien op het moment par excellence bij verkiezingen. Hier kan de burger zich doen gelden en feitelijke invloed uitoefenen. Echter, er is een stijgend percentage zwevende kiezers, oplopend tot wel 70%. En dat is een veeg teken, men weet het niet meer. Alsof je pas op het kantoor bij de notaris een beslissing neemt over welk huis je koopt. Verkiezingen zijn bepalend voor de toekomst van het land, die relatie wordt vaak niet gelegd. 

Een deel van de burgers groeit niet mee met ontwikkelingen. Probleem is dat maatschappelijk inzicht, het ‘samenleven’ in het onderwijs nauwelijks wordt bijgebracht en er zijn ook geen periodieke updates of bijscholingen. Want wat weet de burger eigenlijk over democratie, de Trias Politica, de rechtspraak, het bestuur, de EU? Weten we echt wel alles over internet, de social media en de bitcoin? Kunnen we wel omgaan met welvaart, geld, de pinpas, de creditcard, weten we hoe te budgetteren? Hoe zit het met verzekeringen, hypotheken, bankzaken, kopen op krediet en belastingheffing? Wat weten we van ons milieu, de klimaatproblematiek, persoonlijke verzorging, obesitas, virussen, hoe gezond te leven? Hoe zit het met ons empathische vermogen, hoe gaan we om met de buren, met onze opa en oma’s? Waarom wordt er te hard gereden, waarom wordt plastic rotzooi in het park achtergelaten? Snappen we het verschil tussen causaliteit en correlatie? Wat weten we van het kolonialisme, de slavenhandel, de emigratie, de wereldgezondheid, het neoliberalisme en onze evolutionaire oorsprong? Onkunde en een daarmee gepaard gaande argeloosheid maakt de burger slachtoffer van halve waarheden, nepnieuws en complottheorieën. Volgens Europees onderzoek ziet acht op de tien jongeren het verschil niet tussen echt- en nepnieuws. Dat is 80%, bereid je maar voor, het is ons toekomstige electoraat.

De overheid heeft de participatiesamenleving geproclameerd, de burger moet dus ‘meedoen en zelf beslissen’, op zich niet verkeerd, maar het impliceert dat burgers daartoe ook in staat moeten zijn. Dan heeft diezelfde overheid toch ook de plicht om alle deelnemers goed voor te bereiden? Daar kan men het inhoudelijk wel over eens worden, we hebben al de formele canon. Dit is dan ook een vurig pleidooi voor een upgrading van het nu te vrijblijvende vak Burgerschap. Of noem het wereldoriëntatie. Maak dit vak verplicht voor alle leerplicht jaren en sluit voor mijn part af met een examen als voorwaarde voor stemrecht. Maak het ook verplicht voor alle nieuwkomers, migranten. Upgrading, periodiek bijpraten kan via de NPO. 

Het onderwijs in Nederland is vooral gericht op het afleveren van geschikte werknemers bij de bedrijfspoorten. De leerplicht kost de staat, de belastingbetaler, pakweg een ton per leerling en dat is een lage inschatting. Prima, de bedrijven zijn er blij mee en ook de mensen die in de bedrijven een goede boterham verdienen. 

Diploma’s zijn vereist voor alles en nog wat. Wil je in een auto rijden, dan is een rijbewijs verplicht. Waar blijft de ‘opleiding’ tot volwaardig burger? Het maatschappelijk leven staat bol van contracten, overeenkomsten, bonnetjes en diploma’s. Waarom geen afsluitend ‘burgerschapscontract’, als de bevestiging dat de burger bereid is om ‘samen te leven’ in een democratie, dat hij de grondwet heeft begrepen, dat hij weet hoe ons kiesstelsel werkt.

Theorie uit leerboeken is een vereiste, maar ook praktijkervaring is nodig voor een verbreding van inzicht. Verbind er stages aan, meekijken en meelopen in de gemeenteraad, bij de rechtbank, de dijkversteviging, de landbouw, een varkensfokkerij, de ambulancedienst, de politie, de brandweer, de zorg, het ziekenhuis, een hospice. 

De kosten? Waarschijnlijk dat de rekening voor burgerschap al vrij snel gedekt wordt door besparingen op de taken van de politie, de GGZ, de rechtspraak, het gevangeniswezen en allerlei sociale potjes.

Kennis over de geschiedenis van de mensheid, over onze huidige manier van samenleven, over het behoud van onze aarde, zijn een voorwaarde voor de noodzakelijke heroriëntatie op de toekomst. Persoonlijk gewin zal plaats moeten maken voor het ‘denken’ gericht op het voortbestaan van allen. 

De kwaliteit van samenlevingen is af te meten aan de beheersing van het ongestuurd evolutionair gedrag. En zo is het, de geschiedenis wijst uit dat samenwerking en solidariteit een doeltreffend menselijk antwoord is op de harde en ongestructureerde evolutie. 

Maar dat moet de mens nog leren, dat heeft hij niet meegekregen. Daarom nog een keer Malala: 

‘Onderwijs is onderwijs. We zouden alles moeten leren en dan kiezen welk pad we willen volgen. Onderwijs is niet oosters of westers, het is menselijk.’ 

Terug naar de inhoudsopgave

Terug naar De Evolutionaire Stempel