Burgerschap

Uit ‘De Evolutionaire Stempel’.
H8 – Laatste hoofdstuk, laatste paragraaf (volledig opgenomen) 

– Pleidooi voor burgerschap

In de periode van de monotheïstische godsdiensten werden de voorwaarden voor toegang tot het eeuwige leven er letterlijk ingestampt. Met bidden en danken bij het eten, het dagelijks uit de bijbel lezen, het avondgebed en met de wekelijkse kerkgang werd de gelovige meer dan 50 keer per week geconditioneerd zich toch maar vooral aan de regels van de Tien Geboden te houden. In mijn geval zelfs vaker als je ook de dagopening op school meetelt en het wekelijks uit je hoofd leren van een psalmversje. Dit gold uiteraard niet voor iedereen, toch was er tot aan de 80’er jaren in Nederland sprake van een christelijk erfgoed. Met de introductie van reclame op de publieke zenders wordt de kijker of luisteraar vanaf de 90’r jaren blootgesteld aan allerlei stoffelijke verleidingen en ik denk zelfs vele malen heftiger en indringender in vergelijking met de christelijke indoctrinatie in mijn jeugd. De ander heeft het al, doet het al, je kunt niet zonder. In een betrekkelijk korte periode werd solidariteit ingeruild voor het neoliberale ‘ieder voor zich’. Het onderwijs sloot daar naadloos bij aan met het accent op diploma’s, noodzakelijk voor het sociaal opklimmen van beter naar meer. Wat dit met de psyche van de mens deed, beschreef ik eerder in de typering van eendimensionale massamens. Met andere woorden, het is maar wat er in dat lege rationeel brein wordt ingevoerd. 

Toegegeven, het neoliberalisme bracht welvaart en de succesverhalen kennen we wel, maar er is ook een keerzijde, want velen kunnen het niet bijbenen. Vast werk wordt flexwerk, minder mensen zijn lid van vakbonden, kiezers hoppen tussen politieke partijen, één op de drie huwelijken strandt, kinderen met trauma’s en moeders zonder werk doen noodgedwongen een beroep op subsidies en uitkeringen. In 2016 deden deurwaarders ruim drie miljoen aanzeggingen, 28.000 keer werd water of elektriciteit afgesloten en 8.000 keer werd een huis ontruimd, meer dan één miljoen keer werd beslag gelegd. Je vraagt je af, kan de gemiddelde burger wel omgaan met geld, de pinpas, de creditcard, de bitcoin? Als het tegen zit, hoe te budgetteren? Is men voldoende verzekerd en weet men alles van hypotheken, bankzaken, het kopen op krediet en belastingheffing? En wat weten we over persoonlijke verzorging, obesitas, virussen, gezond leven, kent men de gevaren van drugs, criminaliteit? Gebrek aan zowel samenlevingsvaardigheden als samenlevingskennis helpen ons niet vooruit. En als het fout gaat komen schuldsanering, herhuisvesting en psychische opvang weer ten laste van de belastingbetaler. De evolutionair meegegeven kortetermijnvisie en angst voor vreemden maakt de burger slachtoffer van populisme, halve waarheden en complottheorieën. Volgens Europees onderzoek ziet acht op de tien jongeren het verschil niet tussen echt- en nepnieuws. Dat is 80%, bereid je maar voor, het is ons toekomstige electoraat. De kwaliteit van samenlevingen is af te meten aan de mate waarin evolutionair gedrag is gekanaliseerd. Dat de focus hoognodig gericht moet worden de toekomst, is goed te zien bij verkiezingen met een stijgend percentage zwevende kiezers, oplopend tot wel 70%. Het is een veeg teken, politiek bewustzijn wordt niet bijgebracht, verkiezingen zijn kennelijk een bijzaak. Alsof pas op het kantoor bij de notaris een beslissing wordt genomen over welk huis wordt gekocht. 

Om het gezamenlijk voortbestaan weer in het vizier te brengen, zouden we moeten beginnen met ons rationeel brein op een andere wijze te vullen. Te beginnen in het onderwijs, het zal na verloop van tijd doorwerken in de opvoeding en de omgevingsfactoren. Het is mogelijk, de inhoudelijke sturing van het onderwijs ligt bij de overheid. Over het lespakket kun je discussiëren, in mijn optiek dient elke burger in ieder geval te beschikken over minimale basiskennis ten aanzien van onze geschiedenis, evolutionaire processen ten aanzien van het overleven en het voortbestaan, de intellectuele omslagmomenten, de rol en impact van religie, de Verlichting, hoe het menselijk gedrag beïnvloed kan worden en de nadelen van het neoliberalisme. En vooral niet te vergeten alles over democratie, de Trias Politica, de grondwet, de rechtspraak, het bestuur en de EU. Onderwijs met accenten op het voortbestaan zijn een voorwaarde voor een vierde intellectueel omslagmoment. 

De overheid heeft eenzijdig de participatiesamenleving geproclameerd, de burger wordt geacht mee te doen en zelf te beslissen. Op zich niet verkeerd, maar het houdt in dat burgers daartoe ook in staat moeten worden gesteld. Diezelfde overheid heeft om precies die reden ook de edele plicht de burger goed voor te bereiden. Dit is dan ook een vurig pleidooi voor een upgrade van het nu te vrijblijvende vak Burgerschap. Of noem het ‘Samenleven’, ‘Samenwerken’ of gelijk al ‘Voortbestaan’.

Je kunt niet vroeg genoeg beginnen, voer dit vak in voor alle leerplicht jaren en sluit voor mijn part af met een examen als toegang tot het stemrecht. Maak het vak vooral toegankelijk dan wel verplicht voor nieuwkomers, migranten en asielzoekers. De noodzakelijke upgrading, de periodieke bijscholing kan via de NPO. Het onderwijs in Nederland is vooral gericht op het afleveren van geschikte werknemers bij de bedrijfspoorten. De leerplicht kost de staat, de belastingbetaler, pakweg een ton per leerling en dat is een lage inschatting. Prima, de bedrijven zijn er blij mee en ook de werknemers die een goede boterham verdienen. Diploma’s zijn vereist voor alles en nog wat. Wil je in een auto rijden, dan is een rijbewijs verplicht. Het maatschappelijk leven staat bol van contracten, overeenkomsten, bonnetjes en diploma’s, waarom geen afsluitend ‘burgerschapscontract’ als de bevestiging dat men weet hoe ‘samen te leven’ in een democratie, dat de grondwet wordt begrepen, dat men weet hoe ons kiesstelsel werkt. 

Theorie uit leerboeken is een vereiste, maar ook praktijkervaring is nodig voor een verbreding van inzicht. Verbind er stages aan, meekijken en meelopen in de gemeenteraad, bij de rechtbank, de dijkversteviging, de landbouw, een varkensfokkerij, de ambulancedienst, de brandweer, de zorg, het ziekenhuis, een hospice. De kosten? Waarschijnlijk dat de rekening voor burgerschap al vrij snel gedekt wordt door besparingen op de taken van de politie, de GGZ, de rechtspraak, het gevangeniswezen en allerlei sociale potjes. 

Ik sluit af met een citaat van Malala, Pakistaans meisje, zwaargewond door een Taliban kogel in haar hoofd. Deze werd verwijderd, ze overleefde en verwierf internationale erkenning. Zij begreep dat het menselijk brein een leeg omhulsel is: ‘Onderwijs is onderwijs. We zouden alles moeten leren en dan kiezen welk pad we willen volgen. Onderwijs is niet oosters of westers, het is menselijk.’ 

Terug naar De Evolutionaire Stempel

Naar Home