Uittreksel

De Evolutionaire Stempel

In Nederland is sprake van een extreem grote welvaart. Toch is er recentelijk nogal wat onvrede. Onterecht uiteraard.
Om je eigen positie in de tijd te begrijpen, zul je moeten weten hoe die tot stand is gekomen, daarna mag je oordelen.
Tal van zaken komen aan de orde, bekijk de Index maar. Alle gebeurtenissen worden in een kader geplaatst en waar mogelijk overgoten met een filosofisch sausje. Zet je dus maar schrap.

Het is ooit gezegd, ‘de mens is een schitterend ongeluk’.
Zo is het, als gevolg van een toevallige mutatie verkreeg de mens een geheugen.
Door samenwerking werd de ‘doelloosheid’ van de evolutie doorbroken en wist de mens zich ongeacht natuurlijke omstandigheden over de aardbol te verspreiden. Een hele prestatie. 

Evolutionaire processen vinden plaats zonder vooropgezet plan en derhalve ontbreekt moraliteit. Aanduidingen als ‘goed, slecht en fout’ zijn dan ook puur menselijke kwalificaties; uiteraard steeds bepaald door de leefomgeving. 

Als er geen plan is, gaat er ook veel ‘fout’. Oeps, daar ga je al, dit is een menselijke beoordeling. De mens kan maar moeilijk omgaan met het ‘fouten’ als ‘LHBT’, terwijl dit juist een bewijs is dat evolutionaire processen gewoon doorgaan. Een geruststellende gedachte. 

In de 21e eeuw zijn de grenzen wel zo’n beetje bereikt, de mens bezoedelt zijn eigen leefgebied.
Hoe staan we er voor en wat zouden we moeten doen?
Is de mens wel rationeel genoeg dit aan te kunnen? Want nog steeds drukken evolutionaire kenmerken een stempel op ons doen en laten.

De evolutionaire overlevingsdrang is beperkt tot een korte termijn, zeg maar tot de eerstvolgende maaltijd. En hoewel de Homo Sapiens (de ‘wijze’), in tegenstelling tot dieren met behulp van een geheugen kan reflecteren, analyseren en anticiperen, is er nog steeds sprake van een korte termijnvisie. Hooguit de duur van een hypotheek. Een perspectief over duizenden jaren of nog langer ontbreekt en dat gaat zich onherroepelijk wreken.
De mens gedraagt zich als een onwetende, ‘om het warm te krijgen wordt een vuurtje gestookt van de nachtwacht.’

Een grote stap in de menselijke ontwikkeling was de introductie van de landbouw. Door een voortgaande arbeidsdeling konden steeds grotere samenlevingen ontstaan. Een vervelende bijkomstigheid was de implicatie rond bezit en eigendom, het is nog steeds een oorzaak van sociale ongelijkheid.

Religie speelde bij het ontstaan en vooral het voortbestaan van (westerse) samenlevingen een doorslaggevende rol.
De focus ligt veelal op een godsbestaan, een vrees een hiernamaals mis te lopen en nog wat negatieve verschijnselen. Echter, het maatschappelijk belang is voor de menselijke geschiedenis belangrijker.

Religie voorzag in een stelsel van sociale regelgeving, samenlevingen konden ontstaan en voortbestaan.
Door een gemeenschappelijke zingeving kon de ‘angst voor vreemden’ worden doorbroken. Geloofsgenoten buiten de vertrouwde kring kunnen worden vertrouwd, samenlevingen kunnen groeien.
En er is de factor continuïteit. Door het aanhangen van een religie was het voortbestaan van een samenleving was niet langer afhankelijk van een sterfelijk leider.

Het jodendom, christendom en de islam zijn zogenaamde monotheïstische godsdiensten. Dat wil zeggen er is een enkele god en een uitverkoren volk. In tegenstelling tot het polytheïsme, wordt een strijd niet in de hemel, maar op aarde uitgevochten. Dat houdt in dat een uitverkoren volk ook aardse grenzen nodig heeft. Zo nu en dan leidt dat tot een geo-politieke strijd.

Evolutionair gezien is de mens een vluchtdier. Omdat het hem ontbreekt aan adequate verdedigingsmiddelen, wordt het wegwezen, rennen dus.
Ook in onze tijd blijft de mens alert op gevaar. Fysieke dreiging is zo goed als uitgebannen, nu gaat het om een afgeleide, slecht nieuws. Dat verklaard het succes van nepnieuws, het is nu ‘intellectueel op de vluchten.

Het ‘beslissende’ evolutionaire kenmerk is het mannelijke voortplantingshormoon testosteron. Dit houdt de evolutie gaande, het is de motor.
De voetbal hooligans in Rome, de #MeToo daders, de wandaden van ISIS, het zijn altijd mannen in de productieve periode van hun leven. Het verschil is slechts de achterliggende ‘ideologie’. Die bepaalt ook de mate van geweld.

Gedragstheorieën en diverse experimenten tonen aan dat elk mens tot geweld of zelfs wandaden in staat is. Ook u en ik.
De kwaliteit van samenlevingen kun je afmeten aan de beheersing van ongestuurd evolutionair gedrag.

Door de Verlichting kwam de mens los van de goddelijke beschikking, het klassieke liberalisme deed zijn intrede: ‘mijn vrijheid stopt waar die van jou begint’. Door dit algemeen aanvaarde credo kunnen mensen nu ook los van religie in grotere getalen samenleven.

De Industriële Revolutie en de koloniale periode hebben destijds de wereld verdeeld in arm en rijk. De gevolgen zijn zichtbaar in de huidige globalisering en migratie stromen. 
Als reactie op een doorgeslagen kapitalisme ontstonden diverse vormen van het socialisme. Wij kennen nu een verre verwant, de geweldloze ‘sociale democratie’.

Na beurscrisis van 1929 en de Tweede Wereldoorlog wijzigen de economische inzichten.
Uiteindelijk ontstaat na 1989 de neoliberale samenleving. Kenmerken zijn een terugtredende overheid, privatiseringen, zelfregulering, het marktmechanisme en een vrije rol van het geld. 

Individualisme komt in de plaats van samenwerking. Iedereen wordt geacht de eigen broek op te houden. 
Je kunt zeggen dat de grens van het het klassieke liberalisme in het neoliberalisme worden verlegd naar, ‘mijn vrijheid stopt pas als de ander bezwaar maakt’. Geheel in overeenstemming met het vrije markt principe. Dat wil zeggen, minder respect en minder rekening houden met de ander. Ongemerkt ontstaat een nieuwe mens.

Het is niet te hopen dat deze stereotype omschrijving werkelijkheid wordt: de ‘eendimensionale massamens’ is gericht op consumeren, hij wil niets weten over de wijze waarop de huidige rijkdom werd verkregen en hij wil gemakshalve ook niets te maken hebben met de gevolgen van zijn handelen; maar o wee als deze bevoorrechte positie bedreigt wordt, dan is hij zeer gevoelig voor negatieve berichtgeving.’ 

De neoliberale samenleving beweegt in de richting van de evolutionaire ‘struggle for life’. De boodschap spreekt aan, het draait om jou als autonoom individu, de ‘doener’. Daarentegen betekenen samenwerken en solidariteit iets van jezelf inleveren, dat is minder aantrekkelijk.

Met de opkomst van de social media komt er nog iets aan het licht: de wijze waarop wij ons als democratische samenleving politiek organiseren, wordt slecht begrepen. Dat is goed te zien aan de kritiek en het toenemende aandeel van zwevende kiezers, men weet het niet meer.  

Goed begrijpen wat de gevolgen (kunnen) zijn van de neoliberale context, helpt om een politieke keuze te maken.
Wordt het ons noodlot, of kunnen we het tij nog keren? Gaan we rechtsom, terug naar de ‘struggle for life’, of gaan we linksom?
Verlegging van de focus is noodzakelijk, zeker in het licht van de menselijke footprint. Samenwerking is het menselijke antwoord op de ongestuurde evolutie.
En de eerste stap is een goede voorbereiding op een volwaardig burgerschap!

Tenslotte, in ca 50 pagina’s Verwijzingen worden beweringen en stellingen kracht bijgezet. Het is de moeite waard om deze apart door te lezen.

Ybo van den Beukel
Februari 2019

Terug naar het boek.