Uittreksel

De Evolutionaire Stempel

Aan de hand van deze ‘sociogenetische’ benadering is het mogelijk menselijk gedrag te verklaren: politiek rechts en links, populisme, hebzucht, religie, LHBT, terrorisme, immigratie, #MeToo, democratie, respect, neoliberalisme, nepnieuws, klimaatproblematiek, ideologie, . . .
Per hoofdstuk:

H1 Tijd en plaats
In Nederland is sprake van een extreem grote welvaart. Toch is er recentelijk nogal wat onvrede. Waar komt dat vandaan? Om je eigen positie in de tijd te begrijpen, zul je moeten weten hoe die tot stand is gekomen, pas daarna mag je oordelen. 
Inmiddels wordt steeds duidelijker dat de mensheid bezig is zijn eigen leefgebied te bezoedelen. Hoe staan we er voor en wat zouden we moeten doen? Is de mens wel rationeel genoeg dit aan te kunnen? 

H2 Voortschrijdend inzicht
Wat is kennis, wijsheid, waarheid? Wat is de rol van de filosofie en menswetenschappen? Wat is de relatie oorzaak gevolg, wat is correlatie? Om te onderzoeken hoe de mensheid er nu werkelijk voor staat, wordt gebruik gemaakt van de sociogenese, de sociale erfelijkheidsleer. Elk verschijnsel is het gevolg van steeds weer voorliggende oorzaken. Alles begint bij het het ontstaan, de Grote Knal. 

H3 De Homo Sapiens 
De mens is een ‘schitterend ongeluk’. Als gevolg van een toevallige mutatie verkreeg de mens een geheugen en nog wat eigenschappen om te harde evolutionaire strijd beter te kunnen overleven. Echter, voor het samenleven in grotere verbanden, gelden andere eisen. 
De huidige mens worstelt nog steeds met evolutionaire kenmerken als: ongelijkheid, planloosheid, een korte termijnperspectief, angst voor vreemden, alertheid voor gevaar en het testosteron. Al deze eigenschappen kwamen samen op die gedenkwaardige inspraakavond in Steenbergen in oktober 2015. 
Voor de goede orde wordt even stil gestaan bij de sociobiologie. Dit om het onderscheid tussen erfelijkheid (nature) en omgevingsfactoren (nurture), te benoemen.

H4 De Samenlevende Mens
Elk individu gaat een zogenaamd ‘social contract’ aan, als voorwaarde voor deelname aan een samenleving. Als je hier niet in mee kunt, eindig je of in de gevangenis, of op de divan bij Dr. Freud. Samenleven houdt in dat gedrag gericht is op anderen. We doen elkaar na in mimetisch gedrag. 
Evolutionair gezien is de mens een vluchtdier. Omdat het hem ontbreekt aan adequate verdedigingsmiddelen is het wegwezen, rennen dus. Dat houdt in dat de mens gevoelig is voor slecht nieuws. En ook nepnieuws.  Gedragstheorieën en diverse experimenten tonen aan dat elk mens tot geweld of zelfs wandaden in staat is. Ook u en ik. En vaak blijkt dat daarbij het ‘beslissende’ evolutionaire kenmerk, het mannelijke voortplantingshormoon testosteron, nog behoorlijk een stempel drukt. Dat blijkt, de voetbal hooligans in Rome, de #MeToo daders, de wandaden van ISIS, het zijn allemaal mannen in de productieve periode van hun leven. Het zijn de omgevingsfactoren en de achterliggende ‘ideologie’, die de mate van geweld bepalen.
De kwaliteit van samenlevingen kun je afmeten aan de beheersing van het ongestuurd evolutionair gedrag. Deze stelling wordt ondersteunt in de bijbel en door Emmanuel Kant.
Door samenwerking kon de ‘doelloosheid’ van de evolutie worden doorbroken en wist de mens zich ongeacht natuurlijke omstandigheden over de aardbol te verspreiden. Een hele prestatie. 
Het klimaatspel legt ondubbelzinnig de voorwaarden voor vooruitgang bloot: overleg en samenwerking.

H5 Religie
De focus is veelal gericht op negatieve verschijnselen. Echter, het historisch belang voor de menselijke ontwikkeling mag niet uit het oog worden verloren. Religie voorzag namelijk in een stelsel van sociale regelgeving waardoor samenlevingen konden ontstaan en voortbestaan. 
Door een gemeenschappelijke zingeving werd de ‘angst voor vreemden’ (Dunbar’s number!) doorbroken; geloofsgenoten buiten de vertrouwde kring kunnen worden vertrouwd, samenlevingen kunnen groeien.
En er is de factor continuïteit. Door het aanhangen van een religie was het voortbestaan van een samenleving niet langer afhankelijk van een sterfelijk leider.
Het jodendom, christendom en de islam zijn zogenaamde monotheïstische godsdiensten. Dat wil zeggen er is één enkele god en één uitverkoren volk. In tegenstelling tot het polytheïsme, wordt een strijd niet in de hemel, maar op aarde uitgevochten. Een uitverkoren volk heeft soms ook aardse grenzen nodig, dat leidt zo nu en dan tot een geo-politieke strijd, zowel in het christendom als de islam.

H6. Naar onze tijd
De Renaissance en de Verlichting vonden plaats op het Europese continent. De Verlichting betekende een definitieve breuk met het Ancient regime en vooral, de mens kwam los van de goddelijke beschikking. Het klassieke liberalisme deed zijn intrede: ‘mijn vrijheid stopt waar die van jou begint’. Door dit algemeen aanvaarde credo kunnen mensen nu ook los van religie met velen samenleven.
De Industriële Revolutie en de koloniale periode hebben destijds de wereld verdeeld in arm en rijk. De gevolgen daarvan zijn goed zichtbaar in de huidige globalisering en migratie stromen. 
Als reactie op een doorgeslagen kapitalisme schreef Karl Marx ‘Das Kapital’ en ontstonden diverse vormen van het socialisme. Let op, het Marxisme is een reactie, geen ‘zelfstandige ideologie’ en dat verklaart meteen de mislukking van de communistische staten.
De geweldloze parlementaire sociaal democratische partijen zoals wij die kennen zijn belangrijk geweest in de opbouw van de verzorgingsstaat.
Na beurscrisis van 1929 en de Tweede Wereldoorlog wijzigen de economische inzichten. We gaan van Maynard Keynes naar Friedrich Hayek.

H7 Neoliberalisme
Zo ongeveer vanaf 1989 krijgt de neoliberale samenleving haar vorm. Kenmerken zijn een terugtredende overheid, privatiseringen, zelfregulering, prioriteit voor het marktmechanisme en de vrije rol van het geld. De volgende samenhangende problemen worden aangestipt, globalisering, zelfregulering, geldschepping, ongelijkheid, migratie en terrorisme.
Ongemerkt ontstaat een nieuwe mens. Men kan het zich permitteren, individualisme komt in de plaats van samenwerking en solidariteit. Iedereen wordt geacht de eigen broek op te houden. 
Geheel in overeenstemming met het vrije markt principe wordt de vrijheidsgrens van het klassieke liberalisme verlegd naar ‘mijn vrijheid stopt pas als de ander bezwaar maakt’. Dat uit zich in minder respect, minder rekening houden met de ander. We zien het in het verkeer, iedereen heeft wel voorbeelden.

H8. Tenslotte
De neoliberale samenleving beweegt met het ‘ieder voor zich’ weer terug in de richting van de evolutionaire ‘struggle for life’. Ook het electoraat schuift mee. De ander is niet meer nodig, we kunnen het ons permitteren. Sommige politieke partijen gaan anderen, ‘onbekenden’, uitsluiten.
De rechtse boodschap is dan ook aantrekkelijk, we leven nu, we hebben niets te maken met het verleden, het gaat om de autonomie (en vooral de portemonnee) van het individu, beter zijn dan de ander, het simpele eigen gelijk spreekt meer aan dan nog meer regelgeving, nuance en uitleg. 
Met de opkomst van de social media komt er nog iets aan het licht: de wijze waarop wij ons als democratische samenleving politiek organiseren, wordt slecht begrepen. Dat is goed te zien aan de kritiek en het toenemende aandeel van zwevende kiezers, men weet het niet meer.  
Het in staat zijn te kunnen begrijpen wat de gevolgen (kunnen) zijn van een voortdenderende neoliberale economie, helpt om een politieke keuze te maken. Wordt het ons noodlot, of kunnen we het tij nog keren? Gaan we rechtsom, terug naar de ‘struggle for life’, of gaan we linksom? 
Verlegging van de focus is noodzakelijk, zeker in het licht van de menselijke footprint. Samenwerking is het menselijke antwoord op de ongestuurde evolutie. 
Het boek besluit met een pleidooi voor een volwaardig burgerschap.

Verwijzingen
In ca 50 pagina’s worden voorbeelden gegeven, worden de diverse beweringen, opvattingen en stellingen kracht bijgezet. De verwijzingen zijn ook heel goed afzonderlijk te lezen, ze geven een aardig inzicht hoe door schrijvers, critici, filosofen, sociologen over verschillende zaken in de tijd werd gedacht.

Ybo van den Beukel

Maart 2019

Bekijk de volledige Inhoudsopgave

Terug naar het boek.