Uittreksel

Een korte weergave van de grote lijn.  Lees het boek voor de onderbouwing.

Een korte geschiedenis van de mensheid

Door de mutatie van een geheugen was de mens in staat te reflecteren, te evalueren en door een leervermogen steeds beter te anticiperen op de toekomst. Een gigantisch voordeel in een ongestructureerde evolutie. 

De mutatie van het geheugen betaalt zich vrij snel uit, want door de ‘agrarische revolutie’ kunnen nu meer mensen samenleven onafhankelijk van natuurlijke omstandigheden.

Samenleven met velen

Echter, aan het samenleven met heel veel anderen op één plek, worden andere eisen gesteld dan aan kleine groepjes rondtrekkende jager-verzamelaars. Probleem is dat de mens van oorsprong niet behept is om met velen samen te leven. 

Robin Dunbar, engels antropoloog, publiceerde in 1993 een onderzoek naar het aantal maximale relaties die een mens kan onderhouden. Hij vond een correlatie tussen de grootte van de neocortex in de hersenen en de grootte van de groep. Voor de mens was een aantal van 150 zo ongeveer het maximum om bij elkaar te blijven, meer zou de neocortex niet aankunnen. 

Zes evolutionaire kenmerken

Een zestal evolutionaire kenmerken, prima geschikt voor een primitieve levenswijze, zitten de samenlevende mens ook nu nog in de weg:
ongelijkheid, plan- en normloosheid, een korte termijn visie, angst voor vreemden, de mens als vluchtdier en tenslotte het testosteron als aanjager, als katalysator.

Religie

Voorwaarde voor een grotere samenleving is de aanwezigheid van vertrouwen. Hier speelde religie een beslissende rol door te voorzien in een stelsel van sociale regelgeving, zeg maar de Tien Geboden.

En nog iets. Bij de monotheïstische variant, het jodendom, het christendom en de islam, is de strijd tussen de goden verlegd naar de mensen op aarde, want een uitverkoren volk heeft ook op aarde grenzen nodig. Monotheïstische religies zijn meestal succesvoller, dat dan weer wel, maar het is ook een verklaring voor oorlog en jihadisme. Uiteraard spelen meer factoren hier een rol.

Sociaal contract

Vanaf de Verlichting kan door het klassiek liberale adagio ‘mijn vrijheid stopt waar die van jou begint’, nu ook zònder religie met velen worden samengeleefd. Maar dan wel via een ‘sociaal contract’. 

De democratie doet haar intrede, wetenschap komt tot bloei, de Industriële Revolutie gaat van start, ideologieën komen tot ontwikkeling. Hier ligt de basis voor de moderne samenleving.

Menselijk gedrag

Aan de hand van de evolutionaire stempel, kan met behulp van gedragstheorieën het menselijk handelen heel goed worden verklaard. 
Experimenten tonen aan dat elk mens tot geweld of zelfs gruweldaden in staat is. Ook u en ik. 
Maar uiteindelijk zijn het de omgevingsfactoren, zeg maar samenlevingsfactoren, die de mate van succes en ook van geweld bepalen:  De kwaliteit van samenlevingen kun je afmeten aan de beheersing van ongestuurd evolutionair gedrag. 

Onze tijd

Onze tijd begint met de Verlichting. De koloniale periode, veelal gemakshalve vergeten, veroorzaakte een onbalans die nog altijd voortduurt met als gevolg de migratiegolven aan het begin van de 21e eeuw. 

Na 1945 in een sfeer van ‘dat nooit weer’, ontstaat een nieuw elan. De geweldloze parlementaire sociaal democratische partijen zoals wij die kennen, zijn belangrijk geweest in de opbouw van de verzorgingsstaat. De welvaart neemt toe. En in Europa houdt de vrede stand. 

Nieuwe inzichten, we switchen van Maynard Keynes naar Friedrich Hayek, leiden na de val van de Berlijnse Muur tot een economische versnelling richting het ‘neoliberalisme’. Een terugtredende overheid, het vrije marktmechanisme en het loslaten van de goudstandaard leiden tot een welvaartssprong, de opmaat naar een neoliberale samenleving.

De eendimensionale massamens

De individuele vrijheidsgrens van het klassieke liberalisme wordt  verlegd naar het neoliberale adagio: ‘mijn vrijheid stopt pas als de ander bezwaar maakt’. Dat zie je terug in omgangsvormen, minder respect, minder rekening houden met de ander. Iedereen heeft wel eigen voorbeelden. Individualisme komt in de plaats van samenwerking en solidariteit, door de welvaart is er minder afhankelijkheid, men kan het zich permitteren.

De politieke paragraaf

Daar waar bij ‘links’ samenwerking en solidariteit hoog in het vaandel staan, neigt ‘rechts’ naar (naar een terugkeer?) van een ‘ongestuurde evolutie’. 
Een ding moge duidelijk zijn: ‘samenwerking is het menselijke antwoord op de evolutie.’ 

Tenslotte

Een gedachtenexperiment is een goede oefening voor beleidsmakers en nuttig voor criticasters: bepaal vanachter een sluier van onwetendheid wat dan wèl een rechtvaardige samenleving is. 

Het boek sluit af met een pleidooi voor een volwaardig burgerschap: elke burger moet (beter) worden opgeleid om de toekomst in eigen hand te kunnen nemen.

Verwijzingen

In de hoofdstukken staan ongeveer 80 links naar verwijzingen. Deze zijn op zich al interessant om als apart hoofdstuk door te nemen.

Terug naar de boek pagina