Synopsis

Synopsis

De mens onderging pakweg 300.000 jaar geleden de mutatie van een geheugen. Met dit verkregen ‘rationeel’ brein kan de nu ‘wijze’ Homo sapiens reflecteren, analyseren en anticiperen en daarmee zijn eigen toekomst bepalen. Ongeacht natuurlijke omstandigheden wist de mens zich over de aardbol te verspreiden.  

Dat rationele brein is bij de geboorte nog leeg en de wijze waarop het gevuld wordt, hangt af van ‘opvoeding’, ‘opleiding’ en ‘omgevingsfactoren’.

De neocortex is beperkt, een mens kan tot  maximaal ca 150 vertrouwensrelaties aan. Met andere woorden, het ‘samenleven’ met heel veel anderen wordt evolutionair niet meegegeven, dat moet telkens opnieuw worden bijgebracht en dat leerproces gaat met horten en stoten, de geschiedenis wijst het uit.

Evolutionaire doelgerichtheid

Evolutionaire processen hebben geen doel, daar is men het wel over eens, beter is te spreken van een doelgerichtheid. Sterker, er is sprake van een tweeledige en complementaire doelgerichtheid. Enerzijds is dat het dagelijks overleven van het individu op zoek naar een eerstvolgende maaltijd, anderzijds is het voortbestaan van de (menselijke) soort in het geding, namelijk de aanpassing in de tijd als de natuurlijke omstandigheden veranderen. 
In onze huidige neoliberale context staan het dagelijks overleven (het consumentisme) en het voortbestaan (denk aan de klimaatdiscussies) op gespannen voet met elkaar. 

Beslissende intellectuele omslagmomenten

  • Door de Landbouw Revolutie kunnen meer mensen op één plek samenleven. De Landbouwrevolutie impliceert een stukje  land en vee, gevolg is de introductie van bezit en hebzucht. Voor de erfopvolging wordt 1 enkele vrouw aan de man verbonden, de huwelijksverbintenis bepaalt tot op heden de patriarchale samenlevingsstructuur. 
  • Religie maakt het door een  systeem van regelgeving mogelijk om met velen samen te leven. Aanzienlijk meer dan die 150 van Dunbar, binnen een gemeenschappelijk geloof kunnen ook ‘vreemden’ worden vertrouwd. 
  • De periode van de Verlichting met nieuwe ideeën en ideologieën markeert de overgang van religieuze samenlevingsregels naar geschreven wereldlijke wetten binnen een sociaal contract. Als de meerderheid zich aan de regels houdt, kan ook in een democratie en rechtsstaat met velen worden samengeleefd. De Verlichting leidt via de  Industriële Revolutie tot materiële welvaart, we bevinden ons inmiddels in het neoliberalisme.  

De Evolutionaire Stempel

Als de ‘nurture’ onvoldoende is, krijgen de oprispingen van het primitieve ‘zoogdierenbrein’ de overhand op het rationeel  denken

  • De biologische ongelijkheid wordt geprojecteerd in een sociale ongelijkheid. Het resulteert onder andere in discriminatie. 
  • De evolutionaire plan-, normloosheid en gebrek aan logica bepalen (nog) grotendeels het menselijk gedrag.  
  • De mens heeft van nature een korte termijnvisie, langer was voor een eerstvolgende maaltijd niet nodig. 
  • De primitieve mens had  angst voor vreemden en het vreemde.  
  • Zonder grote kaken of klauwen is de mens een vluchtdier. Het vluchtgedrag, het waarschuwen van gevaar, vinden we terug in de social media en bij het populisme. 
  • Het testosteron werkt als katalysator versterkend op alle hierboven genoemde kenmerken. 


De bewuste burger

Daar waar de monotheïstische religie (het christendom) de nadruk legde op het voortleven van de soort in een hiernamaals, het neoliberalisme is uitsluitend gericht op het overleven, (consumentisme) van het individu. De mensheid loopt daardoor tegen grenzen op, de T-splitsing komt naderbij.  In politieke termen leidt rechtsaf  ultimo tot een terugkeer naar de ‘survival of the fittest’, linksaf is onontkoombaar. 
Het ‘Klimaatspel’ laat ons zien welke kant we op zouden moeten gaan, informatie en overleg zijn noodzakelijke voorwaarden. 
Het boek eindigt met een pleidooi voor een ‘opleiding tot burgerschap’: 

‘Samenwerking en solidariteit zijn het menselijke antwoord op de ongestuurde en ongestructureerde evolutie.’

‘De kwaliteit van samenlevingen kun je afmeten aan de mate waarin evolutionaire eigenschappen zijn gekanaliseerd.’ 


Terug naar De Evolutionaire Stempel