Twee keer per jaar publiceer ik hetzelfde verhaal op mijn website. Dat is met Kerst, bij de geboorte van Jezus en ook met Pasen als de ‘zondebok’ wordt gekruisigd. De onderliggende boodschap is hetzelfde, ik hoef het nauwelijks aan te passen. Dit is de versie Kerst 2025.
Het kan worden voorgelezen bij de Kerstborrel of bij het Kerstdiner.
Op de satirische website van ‘De Speld’ lees ik dit bericht:
“Afgelopen weekeinde is het laatste bekende exemplaar van de zondebok, de Capricus peccatum, overleden. Het uitsterven van deze diersoort komt onverwacht. Met het uitsterven van de zondebok is ook het grote vingerwijzen begonnen. Want wie is er verantwoordelijk voor het verdwijnen van de diersoort? Het Wereld Natuur Fonds noemt de moslims, Greenpeace wijst naar de bankiers, terwijl Natuurmonumenten het op Brussel houdt. Het meest waarschijnlijke scenario is dat de zondebok zijn ondergang aan zichzelf te wijten heeft.”
De term ‘zondebok’ komt uit het Oude Testament, om precies te zijn in Leviticus 16. Er worden zelfs twee bokken genoemd. Het ene bokje wordt daadwerkelijk geofferd, met het andere gebeurt iets merkwaardigs: de priester legt zijn handen op de kop van het dier en belaadt het op die manier met de ‘zonden van het volk’. Vervolgens wordt deze ‘zondebok’ de woestijn ingestuurd, een gewisse dood tegemoet.
De aanduiding ‘zondebok’ werd in de loop der jaren niet beperkt tot de bijbel, we zien het vaker in het dagelijks leven en steeds is een ‘onschuldige’ het pispaaltje. Hetzij omdat iemand niet kan meekomen, hetzij uit wraakzucht. Het komt voor op school, op kantoor, op straat en zelfs in het gezin. De filosoof René Girard spreekt zelfs van een ‘zondebokmechanisme’, want het is een oplossing die een groep of samenleving periodiek nodig heeft. Het werkt als een expansievat, de opgebouwde frustraties moeten ergens heen en iemand aanwijzen als zondebok reduceert de spanningen.
De ‘rol’ van zondebok komt altijd toe aan de maatschappelijk zwakkere, die heeft de meeste kans te worden uitverkoren en het maakt niet uit waarom. Voor kinderen zijn verkeerde schoenen al een reden voor pesterijen. Degene die een zondebok aanwijst, is gelijk al in het voordeel, die is zelf niet schuldig. En dus ook niet verantwoordelijk, zelfreflectie vindt niet plaats, de ander moet het maar oplossen. Eenmaal ‘geofferd’ kan de rust terugkeren. Maar dat is dan meestal tijdelijk en in afwachting van een volgend slachtoffer. Als de frustratie echt hoog oploopt, kan een situatie escaleren. Dat kennen we wel: de Joden, de Tutsi’s, de Palestijnen.
In onze tijd, in de meritocratie van ons neoliberalisme is met het ‘je moet het verdienen‘ een nieuwe dimensie ontstaan. De winnaars geloven dat ze hun succes hun eigen verdienste is, degenen die niet mee kunnen komen hebben het aan zichzelf te wijten. Het zondebokmechanisme wordt met wisselend succes in de populistische politiek ingezet: de Marokkanen, de Moslims, de EU, de Linkse Kerk, de asielzoekers.
Terug naar de bijbel. Met kerst vieren we de geboorte van Jezus Christus, de grootste zondebok aller tijden, met Pasen gedenken we de kruisiging. Het valt niet te ontkennen dat er in de geschiedenis van het christendom minder fraaie zaken hebben plaatsgevonden en de kritiek daarop is te begrijpen.
Echter, we dienen te beseffen dat met de introductie van het Nieuwe Testament in het christendom ‘vergeving’ mogelijk is geworden: ‘vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren.’
Precies dàt, die vergevingsgezindheid maakt de christelijk-westerse samenleving niet star of rechtlijnig. In tegenstelling tot het jodendom en de islam. Bovendien, de bijbel is een door mensen geschreven en door mensen samengesteld boek. Dus niet van hogerhand opgelegd en daarmee onveranderlijk.
Met de vier Bijbelse evangeliën zijn er meer waarheden mogelijk.
Met de ruimte voor interpretatie en de mogelijkheid van vergeving, wist het christendom zich door de eeuwen heen aan te passen. Denk daarbij aan de Luther, de inzichten van Copernicus en Galileo, de introductie van democratie. Het christendom ging zelfs akkoord met een scheiding tussen kerk en staat. Deze openheid maakte de weg vrij voor de Verlichting met nieuwe denkwijzen.
Vergevingsgezindheid en aanpassing is dan ook de essentie van het christendom en deze unieke erfenis zouden we moeten koesteren!
Girard overleed op 4 november 2015. Zijn geboortejaar is 1923, hij is dus best wel oud geworden. Opmerkelijk, zijn geboortedag is 25 december, dat is ook de geboortedag van de grootste zondebok aller tijden. Voor wat het waard is, Girard heeft zich op latere leeftijd bekeerd tot het katholieke geloof.
=