Waarom we gevoelig zijn voor nepnieuws en complottheorieën

1

Op mijn Facebook en Twitteraccount kom ik steeds vaker nepnieuws en complottheorieën tegen. 
Waarom? Voor de fun? Een verdienmodel? Kwajongens? Of gewoon onwetendheid? 
Dient het een politieke doel? Is het zaaien van onrust. Zijn het dan toch Russische trollen? 
Maar vooral: waarom trappen er zoveel mensen wel in? Niet meer normaal. 

Evolutionaire oorzaken

De gevoeligheid voor nepnieuws en complottheorieën komen voort uit de evolutionaire inslag die de huidige mens nog steeds dwars zit. Ik schreef er al eerder over. Alsof de hersenen en het denkvermogen nog niet volgroeid zijn, het lijkt op een terugval van het rationeel menselijk brein naar het zoogdierenbrein. 
Ik noemde in mijn boek een zestal kenmerken die als een soort van  ‘Evolutionaire Stempel’ de huidige mens nog danig dwars zitten. Drie daarvan zijn hier in combinatie aanwijsbaar van invloed.  

Ten eerste, de mens is van oorsprong een ‘vluchtdier’.
Zonder klauwen of bijtkracht was het voor de primitieve mens slim om bij gevaar zo hard mogelijk weg te rennen. Echter, fysiek vluchten is niet meer aan de orde. In onze tijd komt dreiging in de vorm van slecht nieuws. Nepnieuws en complottheorieën. Alarmerende boodschappen brengen de evolutionair bepaalde reflexen weer naar boven, de onweerstaanbare drang om onmiddellijk te reageren. Dit keer is het geen wegvluchten, maar waarschuwen en delen via de sociale media. 
Gezien de urgentie is er geen tijd voor nadenken of ook maar iets van waarheidsvinding. 

Ten tweede is er een evolutionaire ‘angst voor vreemden’, dan wel ‘het vreemde’.
Niet zo gek, in een oorspronkelijk vijandige omgeving moest de primitieve mens wel waakzaam en voorzichtig zijn. Evolutionair antropoloog Robin Dunbar deed onderzoek naar het maximum aantal relaties die een mens kan onderhouden. De bovengrens om ‘samen te leven’ is ongeveer 150, meer kan de neocortex niet aan. De vertrouwenskring van de mens is daardoor nogal beperkt,
‘vreemde’ mensen en ‘het vreemde’ zijn direct al bedreigend, je weet het maar nooit. 

Het derde kenmerk is de ‘kortetermijnvisie’.
De primitieve mens keek niet verder dan de eerstvolgende maaltijd. Bij gebrek aan een koelkast en voorraadkamer had dat ook geen zin. Deze evolutionair meegegeven kortetermijnvisie breekt de moderen mens op, gebeurtenissen kunnen maar moeizaam in een bredere context geplaatst worden, nepnieuws en complotten worden willens en wetens niet herkend. 

We moeten wel bedenken dat slecht nieuws ongeveer 5x vaker belicht en gedeeld wordt in vergelijking met regulier of  ‘normaal’ nieuws. Er is dus een oververtegenwoordiging van nepnieuws en complotdenken. Maar toch.  

Kortom: 
De gevoeligheid voor nepnieuws en complottheorieën ontstaat door een combinatie van een ingeboren angst voor vreemden (dan wel het vreemde) en een reflex om onmiddellijk te reageren; een hardnekkige kortetermijnvisie kan dit niet meer corrigeren. 

Heel algemeen gezegd: 
‘De kwaliteit van samenlevingen is af te meten aan de mate waarin evolutionair gedrag is gekanaliseerd’

Ybo van den Beukel
Link naar 
De Evolutionaire Stempel
Link naar een 
pleidooi voor burgerschap.

Share.

1 reactie

Wat vind jij ervan? Laat het maar weten

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

%d bloggers liken dit: