De eendimensionale massamens – samenvatting

0

De neoliberale mens

Nieuwe tijden eisen nieuwe gedragsnormen. Ik signaleer vanaf de val van de Berlijnse Muur een overgang van solidariteit naar individualisme. De ‘klassiek liberale’ mens wordt een ‘neoliberale mens.’
Weten we het nog? In het oorspronkelijke klassieke liberalisme was het adagio: ‘mijn vrijheid stopt waar die van jou begint.’ Iedereen wist waar zijn eigen vrijheidsgrens lag, er diende vooraf rekening te worden gehouden met een ander, de typische eigenschappen van de zuilensamenleving en de sociaaldemocratie.

Dat verandert in een tijdsbestek van pakweg 20 jaar, van respect naar marktprincipe. In die neoliberale ‘markt’ streeft eenieder ‘van nature’ zijn eigen belang na, waarbij iedereen zijn of haar rechtmatige deel zal verkrijgen. Uiteindelijk zal dat tot een betere situatie leiden.

De marktwerking komt sterk terug in de gedragsnormen van de nieuwe mens. In de strijd voor een betere positie wordt de grens verschoven naar: ’de ander moet maar aangeven tot hoe ver ik kan gaan’.
Een dergelijke insteek neigt naar een terugkeer van de evolutionaire strijd om het bestaan, het ieder voor zich. En het wordt nog gemakkelijk gemaakt ook, want door een toenemende materiële welvaart is de ander is niet meer echt nodig, de onderlinge afhankelijkheid tussen mensen neemt af. Bijgevolg doen ook fatsoensnormen minder ter zake, men kan het zich permitteren. Ik zie het dagelijks. Op straat, in het verkeer, het is nu eenieder voor zich en liefst ik eerst.

Vloeibare samenleving

Maar kan iedereen de verandering wel volgen? In 2000 verscheen ‘Liquid Modernity’ van Zygmunt Bauman (noot 73). Eerdere zekerheden, de kerk, het huwelijk, de vakbonden en zelfs de natiestaat vallen weg. In het moderne leven worden vastigheden vloeibaar, één derde van de huwelijken loopt stuk, de vaste baan wordt flexwerk, de ZZP’er doet zijn intrede. De volgzame burger is niet meer, dat is nu de ongebonden consument. Het wordt een probleem als diezelfde burger het tempo van veranderingen niet kan bijhouden en de voordelen niet kan zien. Bauman wijst op het verlies van gemeenschapsgevoel in een toenemende individuele wereld. In 2014 schreef hij ‘Does the Richness of the Few Benefit Us All?’. Het is een pessimistisch boek, de wereld betaalt een hoge prijs voor de neoliberale revolutie, rijkdom bereikt niet de massa van de samenleving.

De massamens

Ortega y Gasset (noot 54) typeerde deze nieuwe ‘massamens’ of ‘hordemens’ zo’n vijftig jaar geleden aan de hand van de omwenteling in Spanje. De oude aristocratie was zich zeer wel bewust van het verleden en de verantwoordelijkheid van hun positie. De nieuwe ‘massamens’ daarentegen typeert zich door een gebrek aan kennis, maat en zelfbeheersing. Rechten worden opgeëist zonder dat daar een besef van verantwoordelijkheid tegenover staat. Deze omschrijving is verrassend goed van toepassing op de moderne massamens van de 21e eeuw. In de sociale media voeren roepgroepen de boventoon, intellectuele inspanning legt het af tegen eenvoudig vermaak. Het ‘ik leef nu’ staat los van een besef dat niet hoeft te worden gezorgd voor ouders en grootouders die als erfenis van de inmiddels verfoeide sociaaldemocratie onder een sociale regeling vallen. Een dergelijke ‘ontkenning’ van de geschiedenis (mijn 3e kenmerk van de evolutionaire stempel: de kortetermijnvisie), leidt onherroepelijk tot een fragmentarische blik. Er wordt niet meer gezien waaraan verworvenheden te danken zijn, de huidige rijkdom is vanzelfsprekend, verder niet zeuren. Wetenschap, elke vorm van kennis of argumentatie is te ingewikkeld. Ontkenning van bijvoorbeeld de holocaust of klimaatverandering is handig, het voorkomt dat je verantwoordelijk bent. De massamens is als stereotype te omschrijven als een verwend kind, uitsluitend geïnteresseerd in de eigen genietingen en wensen die zo mogelijk real time verwezenlijkt moeten worden.

Eendimensionale mens

Een vooruitziende blik had ook de Duitse filosoof Herbert Marcuse (noot 74), die al in 1964 vaststelde dat de westerse economie eenzijdig is gericht op consumeren. Maar er is meer dan dat. Bedrijven produceren goederen, tegelijkertijd bepalen zij daarmee ook de behoefte. Dit doen zij via reclame, aanprijzing, het propageren van een ‘mode’, het opwekken van hypes. De consument bepaalt dus niet zelf wat hij mooi vindt of wat hij wil hebben, dat weet hij (nog) niet, hij kan slechts een keuze maken uit aangekweekte behoeftes.

De gedachtegang ligt dicht tegen die van Karl Marx aan, de welvaart veroorzaakt aldus een ontmenselijking en dat resulteert uiteindelijk in een eendimensionale mens, die zichzelf nog enkel herkent in bezit. De ziel, de focus ligt niet meer bij de solidariteit naar anderen, maar bij de auto, de stereo-installatie, de superkeuken, het feestje en de volgende vakantie.

Het wordt een probleem is als de materialistische ziel en zaligheid wordt ‘bedreigd’ door, asielzoekers, de EU, de euro, de islam, het cultuur-marxisme, verzin maar een zondebok. Dat is precies wat we zien en op dit punt komen de typeringen van Gasset en Marcuse samen in de ‘neoliberale eendimensionale massamens’.

Terug naar de inhoudsopgave

Terug naar de homepage

Reacties zijn gesloten.