Catch 22

0

Leidt extreem-rechts tot zelfdestructie? Onderstaand stukje, een boekbespreking, had ik al een tijdje klaarliggen. Door de houding van Trump na diens verkiezingsnederlaag en de perikelen bij FvD, is het ineens actueel.

Voor een speels inzicht in extreem-rechts, kan ik een tweetal boeken aanbevelen. In romanvorm worden de hoofdzaken feilloos blootgelegd, geen diepgaande analyses dus. 

Atlas Shrugged

Het eerste boek is ‘Atlas Shrugged’ van Ayn Rand uit 1957, destijds in de Verenigde Staten na de Bijbel het meest gelezen boek. Er wordt beschreven hoe in Amerika een linkse overheid op sluwe wijze goedwillende ondernemers dwars zit. Het boek verschijnt op het hoogtepunt van de koude oorlog en alleen al de gedachte dat er in de Verenigde Staten een communistisch bewind zou zijn, doet veel lezers gruwelen. Let wel, dit is de periode van senator McCarthy met een felle anticommunistische retoriek. Het socialisme, of nog erger het communisme, wordt in een extreme vorm beschreven. De overheid is de plunderaar die de rijken uitkleedt ten behoeve van talentloze klaplopers en labbekakken. Het boek is voor een kapitalist een feest, vrijheid, slimheid, aantrekkelijkheid, durf en leiderschap leiden naar rijkdom. Het is een inkijkje in de gedachtewereld van de neoliberaal.

Geheel in Hollywood stijl loopt het goed af, de ondernemers nemen het heft in eigen hand. De moraal van het verhaal is evident, zonder het juk van een overheid gaat het goed, ondernemerslust moet je niet beperken. 

Mede door ‘Atlas’ werd het zaadje geplant, vooral rechtse politici werden door het epos geïnspireerd. De economische inzichten van Friedrich Hayek worden populair, het credo wordt ‘marktwerking’, daar wordt de reële prijs betaald en naar vermogen zal eenieder uiteindelijk krijgen wat hem toekomt. De rol van de overheid is in deze visie beperkt tot het garanderen van bescherming en veiligheid. Hayek wordt geciteerd op de website van de Teldersstichting, het wetenschappelijk bureau van de VVD (dat kan inmiddels veranderd zijn).

Catch 22

Daar waar ‘Atlas Shrugged’ voer is voor neoliberalen, wordt de waanzin waartoe een vrij kapitalisme kan leiden  treffend en op humoristische wijze beschreven in een andere bestseller: Catch 22. Ook dit boek werd veel verkocht, maar had minder invloed. In een oorlogspersiflage met een knipoog naar het militair industrieel complex, laat de auteur Joseph Heller zien dat ongebreideld doorgaan in een vrije economie uiteindelijk tot zelfdestructie leidt.

Het verhaal speelt in de Tweede Wereldoorlog op een luchtmachtbasis op het Italiaanse eiland Pianosa. Een overijverige foerageur wil de manschappen het beste van het beste voorzetten. Dat lukt, hij haalt verse vruchten uit onder andere Malta in ruil voor alles en nog wat. Door uit elke parachute een stukje te knippen en dat in te zetten als handelswaar, maakt Milo Minderbinder van alle manschappen een ‘aandeelhouder’, iedereen is er nu bij betrokken. Tegen wil en dank.

Echter, de aankoop van de volledige Egyptische katoenoogst blijkt een misser, er is letterlijk geen chocola meer van te maken. De ruilhandel ontaardt op vreselijke wijze, de vijand wil wel grote voorraden overnemen, maar op voorwaarde dat de eigen luchtmachtbasis wordt gebombardeerd. En dat gebeurt als een soort van Apocalyps.

Het boek laat twee dingen zien.
Een ongebreideld voortgaand neoliberalisme blaast zichzelf vroeg of laat op.
En er is Catch-22, de paragraaf die ontsnappen onmogelijk maakt, het lijkt wel een complot.

Catch 22 verscheen in 1961, ik heb het talloze malen herlezen. Van beide boeken zijn Nederlandse vertalingen verschenen. Van Catch heb ik de verfilmde versie.
Mijn advies, zet beide boeken verplicht op de leeslijst voor het vak maatschappijleer.

Terug naar Home

Share.

Over de auteur

Reacties zijn gesloten.